اصول و شیوه‌نامه‌های ایمنی زیستی در آزمایشگاه‌های پژوهشی و بالینی

اصول و شیوه‌نامه‌های ایمنی زیستی در آزمایشگاه‌های پژوهشی و بالینی

به قلم : محمد شوشتری، سید محمدرضا خاتمی، دکتر حامد حداد کاشانی ، دکتر مهدی زین الدینی

باهمکاری: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کاشان و مرکز تحقیقات علوم تشریح دانشگاه علوم پزشکی کاشان

تعداد بسیار زیادی آزمایشگاه ­های تشخیص طبی و صدها آزمایشگاه تحقیقاتی پزشکی در دانشگاه­ها و مراکز مختلف در حال تحقیق وجود دارد. صدها نفر پرسنل شامل محققین، متخصصین، کارشناسان، دانشجویان و میلیون­ها نفر از بیماران در مواجهه مستقیم با عوامل زیستی هستند.ایمنی زیستی به منظور جلوگیری از بروز وقایع مخاطره ­آمیز در مواجهه با عوامل زیستی است. ملاحظات و مراقبت­ها به صورت کلی روی سلامت انسان و محیط­زیست تأکید دارند. اقدامات ایمنی باید به عنوان یک جزء ثابت در تمامی کارهای آزمایشگاهی مورد توجه قرار گیرد و اهمیت آن از سایر مراحل کار بالاتر است. آگاهی و شناخت عوامل خطر و اندیشیدن در مورد راهکارهای مقابله با عوامل خطرآفرین و شیوه ­های پیشگیری از بروز مخاطرات میتواند متضمن سلامت افراد باشد. تمامی آزمایشگاه­ها، بیمارستان­ها و مراکز بهداشتی و تحقیقاتی می ­بایست خود را با استانداردها، دستورالعملات و الزامات ایمنی زیستی منطبق سازند.

این اثر پس از بررسی دستورالعمل­ های سازمان بهداشت جهانی و مطالعه کتاب­ها، منابع و جزوات متعدد برای آموزش عمومی در زمینۀ ایمنی زیستی جهت بهره­ برداری در تمامی آزمایشگاه­ های پژوهشی و بالینی تألیف و تدوین شده است.

آشنایی با بهترین کتاب های ترم اول پزشکی

مقدمه

ایمنی آزمایشگاهی به مجموعه‌ای از قوانین و روش‌هاي کار در آزمایشگاه گفته می‌شود که با هدف کاهش آلودگی و موارد مواجهه ناخواسته با عوامل پاتوژن، سموم و ترکیبات مضر وضع می‌شوند. اقدامات ایمنی باید به‌عنوان یک جزء ثابت و همیشگی کار در آزمایشگاه مورد توجه قرار گیرد. در صورت عدم رعايت مسائل ايمني در آزمایشگاه‌ها امكان وجود رخداد اپيدمي گسترده يك بيماري وجود دارد و می‌تواند به يك تهديد عمومي تبديل شود. عوامل بيولوژيك داراي ویژگی‌های منحصربه‌فرد می‌باشند و وقتي كه در فضا پراكنده شوند قادرند خودبه‌خود تکثیرشده و وسعت منطقه آلوده را گسترش دهند. این‌همه گیری‌ها كه گاهی اوقات در دنیا رخ می‌دهد، همه‌ساله قربانيان بی‌شماری را از جوامع انساني می‌گیرد. رعایت قوانين ايمني زيستي در بسیاری مراکز ازجمله آزمایشگاه‌ها، بيمارستان‌ها، مراکز بهداشت عمومي، مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌ها امری حیاتی و ضروری بشمار می‌رود. در طي بسياري از تحقيقات زيستي و بيوتكنولوژيكي و حتي در آزمایشگاه‌های معمولي افراد با اشکال مختلف حیات از قبیل حیوانات مختلف و اجزاء آن‌ها از قبیل بافت‏، سلول و نیز سایر میکروارگانیسم‌ها در ارتباط هستند كه تماس با آن‌ها در صورت آلودگی و عدم رعایت اصول ایمنی می‌تواند خطرات جدی را در برداشته باشد. مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا گزارش داده است که سالانه هشت میلیون نفر از کارکنان بخش بهداشت، در معرض خطر ابتلا به بیماری‌های عفونی ناشی از تماس با بیماران و یا فراورده‌های آلوده آن‌ها هستند.

بر طبق آمار منتشره ابتلا به بیماری‌های باکتریایی از قبیل تيفوئيد، وبا، بروسلوز، سل، مشمشه، کزاز، عفونت‌های استرپتوكوكي و… در بین کارکنان شاغل در آزمایشگاه‌ها بسيار شايع می‌باشد. در حال حاضر نیز توجه خاصي نسبت به عفونت‌های وايرال شده است. مشخص شده كه بيشترين موارد عفونت اكتسابي آزمايشگاهي در خانواده ویروس‌های آربوويروس و هپاتيت وجود دارد. همچنین در مورد ویروس‌های خطرناکی مانند ابولا حتي در شرايط مدرن بهداشتي عفونت می‌تواند از بيمار به کارکنان آزمايشگاه منتقل گردد. علاوه بر آن امروزه توليد فراورده‌های بيولوژيك، ناشي از دست ورزي ژنتيکي ميكروارگانيسم‌ها، نيز خود به‌صورت يکي ديگر از موارد خطرساز جهت کارکنان آزمايشگاه در آمده است. به‌طوری‌که خطر ابتلا به عفونت ناشي از ميكروارگانيسم‌هاي تغيير ژنتيكي يافته دائماً وجود خواهد داشت؛ بنابراین بايستي نكات ايمني مدون خاصي كه ازنظر علمي در سطح بین‌المللی وجود دارند رعايت شوند و در تمام آزمایشگاه‌ها كارشناسان حرفه‌ای می‌بایست دوره‌های مختلف آموزش کار با عوامل بيولوژيك را فراگیرند. تا در هنگام نياز بتوانند، به‌موقع اقدامات لازم را انجام دهند. اين امر سبب شده كه محققين با آسودگي فكري و بااحساس امنيت بيشتري به تحقيق بپردازند.

همان‌گونه که می‌دانیم آزمايشگاه محيطي پيچيده و پويا می‌باشد که جهت انجام امور مختلف در آن‌ها نیاز به تدوین مقررات ایمنی زیستی متناسب با نوع فعالیت‌های انجام‌شده را دارا می‌باشد که پیوسته باید مورد ارزیابی قرار گیرد.

اين امر از طريق تحقيق و توسعه در موارد زير حاصل می‌شود:

1. توسعه روش‌هاي مهندسي، جهت کنترل کليه عملکردهايی که در آزمايشگاه بکار گرفته می‌شوند.
2. تدوين دستورالعمل‌های مناسب جهت انجام کارها.
3. توسعه تجهيزات حفاظتي جهت جلوگیری از ايجاد آلودگي در افراد و تجهيزات.
4. بهبود روش‌هاي گندزدائي ضايعات و مواد.
5. افزايش کارایی روش‌هاي مديريت مناسب ضايعات.
6. برقراري روش‌هاي مناسب ايمني عمومي آزمايشگاه ازجمله ايمني شيميائي، فيزيكي و الكتريكي.